شیوه ی تذهیب
در فرهنگ های فارسی تعریفی دقیق از تذهیب وجود ندارد؛ تعریفی که ما رابه اصل ومنشاء این هنر رهنمون باشد. در برخی از کتاب های قدیمی واغلب تذکره ها، فقط نامی ازنقاشان ومذهبان آمده است که این برای دریافت معنای تذهیب کافی نیست. درلغت نامه ها، تذهیب را زرگرفتن وطلا کاری دانسته اند، امااین هم تمام معنای تذهیب نیست. دردایرةالمعارف های فارسی نیز تعریف هایی آمده است که به شیوه های تذهیب، دریک دوره ی خاص ازتاریخ، تعلق دارد.
تذهیب را می توان مجموعه ای ازنقش های بدیع وزیبا دانست که نقاشان ومذهبان برای هرچه زیبا ترکردن کتاب های مذهبی، علمی، فرهنگی، دیوان اشعاروقطعه های زیبای خط به کار می برند.استادان تذهیب این مجموعه های زیبا را درجای جای کتاب ها به کارمی گیرند تا صفحات زرین ادبیات جاودان زیبا ومنتهای مذهبی سرزمین خود را زیبایی دیداری ببخشند.
پیشینه ی تذهیب
پیشینه آذین وتذهیب درهنر کتاب آرایی ایران، به دوره ی ساسانی می رسد. بعد ازنفوذاسلام درایران، هنرتذهیب در اختیار حکومت های اسلامی وعرب قرار گرفت وهنراسلامی نام یافت.اگرچه، چند زمانی این هنراز بالندگی فروماند، اما دگر بار، پویای خود رابه دست آورد. چنان که دردوره ی سلجوقی، مذهبان آرایش قرآن ها، ابزار وادوات، ظرف ها،بافته ها وبناها را پیشه ی خود ساختند وچندی بعد، دردوره ی تیموری این هنر به اوج خود رسیدوزیبا ترین آثار تذهیب شده به وجود آمد. هنرمندان نقاش، صحافان وصنعتگران به خواست سلاطین ازسراسرایران فرا خوانده شدند ودرکتابخانه های پایتخت به کارگمارده شدند. بدین ترتیب، آثارارزشمند وبا شکوهی پدید آمد.
دردوره ی صفوی، نقاشی، تذهیب وخط درخدمت هنرکتاب آرایی قرار گرفت وآثاری به وجود آمد که زینت بخش موزه های ایران وجهان است. اما، رنج هنرمندان بی ارج ماند وارزش آنان، درزمان زندگیشان، شناخته نشد وهنر نقاشی به ویژه تذهیب، پس از دوره ی صفوی ازرونق افتاد.اگرچه هجوم فرهنگ غرب به ایران حرکت پیشرواین هنررا کند ساخت، ولی بازحمت هنرمندان متعهدودوستداران هنر این مرز وبوم ، شعله ی هنرتذهیب همچنان فروزان است.
مکتب های تذهیب
تذهیب، همچون نقاشی دارای مکتب ها ودوره های خاص است؛ چنان که می توان ازمکتب های سلجوقی، بخارا، تیموری، صفوی وقاجارسخن گفت. هردوره برای خود شعبه های مختلف دارد. دردوره ی تیموری شعبه های شیراز، تبریز،خراسان و...را می توان تمیزداد. درواقع، رنگها، روش قرارگرفتن نقش ها در یک صفحه تذهیب وتنظیم نقش ها، درمکتب های مختلف بایکدیگرمتفاوت است. تذهیب درمکتب بخارا به آسانی ازتذهیب دیگرمکتب ها بازشناخته می شود. دراین مکتب ازرنگ های زنگاری، شنگرف، سرنج وسیاه استفاده می شود.
تذهیب درسده ی چهارم ه-ق ساده وبی پیرایه، سده های پنجم وششم ه-ق متین ومنسجم، سده ی هشتم ه-ق پرشکوه ونیرومند وسده های نهم ودهم ه-ق ظریف وتجملی هستند.
بررسی آثارتذهیب شده دردوره های گذشته، برتأثیرفراوان هنردرتذهیب ایران دردیگرکشورها- هند، ترکیه ی عثمانی وکشورهای عربی- حکایت دارد. هنرمندانی که دراوایل دوره ی صفویه ازایران به هند مهاجرت کردند،بنیانگذارمکتب نقاشی ایران وهند شدند وآثاربزرگی ازخود به جا گذاردند.
در ترکیه ی عثمانی، هنرمندان مذهب زیادی جلوه نکردند واگراین هنر، درآن سرزمین رشدی کرد، به خاطرهنرمندان ایرانیی بود که بامهاجرت به ترکیه ی عثمانی، بنیانگذارمکتب هنری درآن دیارشدند. درکشورهای عربی نیز، به سبب بازگشت هنرمندان ایرانی ازآن کشورها، هنرتذهیب اوجی نیافت.
دراروپا، نوعی ازآذین وآرایش راتذهیب می گویند و تذهیب ایرانی را با آن مقایسه می کنند؛ اما تذهیب اروپایی با تذهیب به شیوه ی ایرانی، به طورکلی متفاوت است. آذین های تذهیب اروپایی ازساقه ی درختی مانند مووبرگهای رنگین تشکیل شده است و درکنار آنها، گاهی پرندگان، حیوانها، صورتهای مختلف انسان ومناظرطبیعی را می توان دید.
واژگان تذهیب
اسلیمی
اسلیمی تداوم هنر نقاشی دوره ی ساسانی وتکامل آن در دوره ی هنر اسلامی است. با نفوذ اسلام در ایران، تزیین قرآن ها وکتابهای مذهبی اسلامی بانقش های اسلامی رواج یافت.
بند اسلیمی
بند اسلیمی همان بند رومی را گویند که به هم وصل می شود وزیبایی خاصی دارد.
تاج
تاج طرحی است دربالای صفحه ی تذهیب که شکل تاج دارد وبه گونه های مختلف است. از تمامی یا نیمی از طرح تاج درتزیین سرلوحه ی کتاب ها استفاده می شود ونیم تاج، همان طورکه از نامش بر می آید،2/1تاج است که دریک صفحه طراحی می شود.
ترصیع
ترصیع به معنای گوهرنشاندن است ودر تذهیب، با نشاندن جواهردرجای گل وبوته، صفحه های تذهیب را به زیباترین شکل آذین می کنند. اگراین کاربه صورت مادی ممکن نباشد، تمامی صفحه ها وبه ویژه صفحه های شروع وپایانی کتاب را با طلا، شنگرف، لاجورد وزنگار تذهیب کامل می کنند. به صفحه ای که به صورت کامل ترصیع تذهیب شده است مرصع گویند.
ترنج
ترنج نقشی است که از بند وشاخه ی اسلیمی وبه اندازه های بزرگ، متوسط وکوچک تشکیل می شود. ترنج گاه در حاشیه وگاه درسرلوحه ی صفحات مذهب قرار می گیرد ونام هایی متفاوت می یابند.
نصف یک ترنج را نیمه ترنج گویند که جدا از ترنج وسرترنج در بالا ویا پایین آنها قراردارد وسر ترنج، ترنجی بسیارکوچک است که در بالای ترنج اصلی قرارمی گیرد وبا یک خط کوتاه به ترنج اصلی متصل می شود.
جدول
جدول خطوطی دورادورصفحه ی مذهب با منقش است که گونه های مختلفی دارد.
ختایی
ختایی ازجمله نقش های اساسی هنرهای تزیینی ایرانی است که از ترکیب گل، غنچه وبرگ پدید می آید وهرگردش موزون آن را یک بند می خوانند.
داغ
داغ نشان طرحی است که بر روی کاغذ دیگری آمده باشد.
دهن اژدری
دهن اژدری نقشی است که به شکل دهان اژدها نمودارمی شود.ظاهرا، این نقش از دوره ی تیموریان رواج یافته است.
سر لوحه
سرلوحه سر صفحه ی اول کتاب ویا طرحی مذهب ومنقش است که درمتن آن سرفصل کتاب را می نویسند. اغلب کتاب های قدیمی دارای سر لوحه بودند.بر سر لوحه، شکل گل وبرگ ریز ونرمی نقش می شود.
سنجاق نشان
نشان کردن بعضی زمینه های طلا با سنجاق است که انجام آن بر روی گره بندی،طرح را بسیار زیبا می کند در قدیم، گاهی برای آنکه رنگ طلا را دگرگون سازند از این روش استفاده می کردند. چه فشار سنجاق های مخصوص بر روی زمینه ی طلا سبب تغییر رنگ صفحه ی مطلا می شد. این روش بیشتر در دوره ی قاجاربیشتر مرسوم بود.
شرفه
خطوطی است که به دور شمسه رسم می شود، آن را خورشید سان می کند واغلب به رنگ لاجورد ومنقوش است.بیشتراوقات، دربالای شرفه طرحی اسلیمی ویا ترنجی بسیار کوچک، فقط با یک رنگ می آید.
شمسه
ترنج مرصعی از طلا ولاجورد است که گونه ی بزرگ آن در پشت صفحه ی اول کتاب های مذهب پرکاریعنی در سرآغاز کتاب وقبل از ترصیع وسر لوح نقش می شود. این آذین به شکل دایره ویا چند ضلعی است وخطوطی مانند شعاع های خورشید از اطراف آن پراکنده می شود، به آن شمسه می گویند.
فرنگی
به گل وبوته هایی که برگ هایی پهن آنهارا فرا گرفته باشند فرنگی می گویند.از آن جا که این برگ ها در کنده کاری های زمان ساسانی دیده می شوند کاربرد واژه ی فرنگی در مورد آنه درسن نیست.
فصالی
بست هایی را گویند که در گردش اسلیمی وختایی- بیشتر اسلیمی- از داخل یکدیگر رد شده باشند وبه وسیله ی ترنج هایی کوچک خطوط را از یکدیگر جدا سازند ودر عین حال آنها را به یکدیگر وصل کنند. به این اتصال ها ی اسلیمی وختایی فصالی گفته می شود.
کتیبه
به سر لوح های کوچکی که در متن آنها ،عناوین مختلف کتاب را به رنگ طلایی یا شنگرف ویا سفسد می نویسندکتیبه گفته می شود.
کمند زرین
خط زیبا یا گل وبرگ هایی است که دور طرح را فراگرفته باشد. گردش این گل وبرگ هابه رنگ طلا یی است .گاهی اوقات، به جدول نازکی ازطلا که دو جدول مشکی اطراف آن را گرفته باشند نیزکمند زرین می گویند.
گره
در کناره ی تذهیب به جا ی جدول به کار می رود،طرحی به صورت زنجیره های به هم پیوسته است. گاهی اوقات به محل اتصال قسمت های مختلف یک طرح را نیز گره می گویند.
لچک ترنج
یک به چهار ترنج را که درگوشه ی صفحه ی نقاشی آمده باشد گویند.
لچک
طرحی است که در گوشه ی صفحه به صورت سه گوش می آید ودر خوشنویسی ها بیشتر در گوشه ی خطوط دیده می شود.
واگیره
یک قسمت از یک طرح بزرگ است که بنا به طرح مورد نظر تکرارمی شود.
ابزار های تذهیب
قلم مو،طلاو نقره، مهره، کاغذ آهار مهره شده، کاغذ پوستی- کالک یاطرح سوزنی، رنگ، پرگار، ترلینگ وخط کش.
قلم مو
قلم موراازموی سموروموی پشت گردن گربه –بین دو کتف تا روی دم- درست می کنند.
روش درست کردن قلم مو : پس ازچیدن مواز پشت گردن گربه، موها را با شانه ی کوچک و ویژه ی این کارازته شانه می زنند تا تمامی کرک ها از ته آن خارج شود. مو های شکسته را نیز از مو های سالم جدا می کنند وبیرون می ریزند . نوک موها را به اندازه ی مورد نیاز،وارد قالب می کنند. برای آنکه نوک مو ها در قالب نظم یابند ودر یک خط قرار گیرند،ته قالب را به جتی هموار می زنند. آنگاه، مو ها را از قالب در می آورند،خیس می کنند، ته آن را با نخ می بندند ونوکشان را از انتهای شاه پر کبوتر- این پررا قبلا تمیز کرده اند و نوک آن را بریده اند- رد می کنند تا مو ها به نوک شاه پر برسند. پس از بیرون آوردن مقدار موی مورد نظر از نوک شاه پر، انتهای پر را چسب می ریزند و دسته ای را که ساخته اند به آن می چسبانند.قلم مو آماده است.
طلا ونقره
ازطلا برای زیبا تر کردن وهماهنگی بیشتر بخشیدن به یک طرح تذهیب استفاده می شود. درقدیم، به ویژه به عهد سلجوقی، ورق طلا را برروی کاغذ می چسباندند وسپس، طرح هایی را بر روی آن پیاده می کردند. این شیوه کار، به خصوص درهنر کتاب آرایی مصریان، بسیار دیده شده است.
بعدها، طلا را به وسیله ی سریشم ویا عسل حل می کردند - عسل بهترو راحت ترطلا را حل می کند. سپس، آن را می شستند، پاک می کردند وبعد اززدن بر روی کاغذ مورد نظر آن را مهره می زدند وبراق می کردند که به آن پخته می گفتند ویا آنکه طلای حل شده را مهره نمی زدند و درنتیجه، رنگ طلایی مات به دست می آمد- طلای خام. امروزه، این روش هم چنان مرسوم است.
نقره هم برای رنگین ترکردن و متفاوت ساختن رنگ ها ی تذهیب کاربرد دارد. نقره را به مانند طلا می کوبیدند وبعد با سریشم ویا عسل حل می کردند. با افزودن نقره به طلا، رنگ های متفاوت به دست می آید. امروزه، ازدفترچه های طلا که ازاروپا وارد می شود استفاده می کنند.
مهره
مهره را برای صیقلی کردن کاغذ ویا برای مهره زدن وبراق کردن طلا ونقره به کار می برند. جنس مهره ازعقیق وگاهی ازیشم است.عقیق یمنی، بهترین عقیقی است که برای این کارمصرف می شود وعقیق های سلیمانی ایرانی، مصری وهندی نیز استفاده می شوند. امروزه، عقیق هندی بیشتردردسترس است. این مهره ها به شکل های گوناگون شاخی، سوزنی، تخت، پهن و... ساخته می شود وهریک کاربرد خاص خود را دارند.
مهره هایی که برای صیقلی کردن کاغذ به کاربرده می شوند بیشترازصدف های دریایی بزرگ هستند. درکتابخانه های سلطنتی ازمهره های بزرگی استفاده می شده است که نمونه ی قدیمی آن در موزه ی توپقاپو سرای ترکیه مبضوط است.
کاغذ
امروزه برای پیاده کردن طرح از روی کاغذ فرعی طراحی شده بر روی کاغذ اصلی از کاغذ پوستی یا کالک استفاده می شود. ولی در قدیم این گونه نبوده است. در گذشته، طرح نقش شده برروی کاغذ را به وسیله ی سوزن سوراخ سوراخ می کردند. سپس، طرح سوزنی را روی کاغذ اصلی می گذاشتند وکیسه ی پارچه ای را که داخل آن مقداری خاکه ذغال بود بر روی طرح سوزنی می زدند. بدین ترتیب، طرح اصلی ازلای سوراخ ها بر روی کاغذ اصلی نقش می بست. پس از فوت کردن خاکه های اضافه، طرح اصلی رابا رنگ قهوه ای کم رنگ، قلم گیری می کردند.
رنگ
از جمله مبحث های مهم نقاشی وتذهیب است. در گذشته، نقاشان ومذهبان رنگ های جسمی وروحی را با سختی فراوان، خود تهیه وآماده می کردند. فقط در دربار سلاطین، رنگسازان به نقاشان دراین زمینه یاری می دادند. بدین سبب، نقاشان درزمینه ی رنگساری وترکیب رنگ ها بسیار آزموده ودانا بودند.
امروزه، به دلیل دردسترس نبودن تجربه های پیشینیان وکم تجربگی اکثرپژوهندگان داخلی وخارجی، درک نادرستی از فن رنگسازی در گذشته وجود دارد.
گل اخرا، سبز سیلو، شنگرف، سورنج وسفید رنگ هایی هستند که در قدیم کاربرد داشتتند.
پرگار، ترلینگ، خط کش
از دیگر ابزارهای مورد استفاده درهنرتذهیب هستند که در قدیم، نهایت زیبایی واستحکام، در ایران ساخته می شدند.
چگونگی انجام یک اثر تذهیب
برای انجام یک اثر تذهیب، پس از آماده کردن بوم، طرح مورد نظر را روی کاغذپیاده می کنیم. با برداشتن طرح روی کاغذ کالک کار را ادامه می دهیم وسپس، آن را بر روی بوم اصلی بر می گردانیم. یعنی بر پشت کاغذ کالک مهره می زنیم.
پس از پیاده کردن طرح بر روی بوم، اطراف خطوط طراحی شده را با رنگی کم مایه قلم گیری و در پایان ، خطوط مدادی راپاک می کنیم. سپس تمام خطوط ساقه ها وبرگ ها راچنان که لازم باشد طلا می زنیم، سپس ،طلا را مهره می کنیم تا براق شود.اینک گلها وطرح های دیگر را رنگ می کنیم. قلمگیری طلایی ها وگل ها وسایه زدن آنها مرحله ی دیگری ازکار تذهیب است که عمل لاجورد زدن را در پی دارد.
لاجورد زدن کار بسیار حساس و ظریفی است و دقت درآن سبب می شودکه خطوط ساقه هاظرافت خود را حفظ کنند وخطوط طلایی یکنواخت باشند. بدین ترتیب است که تذهیبی زیبا، جالب وچشمنواز به دست می آید. در واقع، روش درست انجام دادن تذهیب همین است که سده ها تجربه شده وبه ما رسیده است.(شیوه ی تذهیب/اردشیر مجرد تاکستانی)
