نگارگری ایران درتمام زوایای وجودی خویش، همیشه رمزورازی رادردرون خود حفظ کرده وکوشیده است تا ارزش های ناب تصویری رادردل جوششی فکری، فلسفی، به دورازبسیاری تعلقات فناپذیردرمسیری جاودانه دنبال کند.

چگونگی نگاه نگارگران درعرصه ی وسیع جهان هستی، خود شوروحالی وصف ناشدنی دارد. دنیایی که جلوه گاه ابدیت الهی است، همیشه دردل وروح نگارگرتاثیرگذار بوده واورابه سوی افقی معنوی ودرونی سوق داده است.

چگونه دیدن، فکرکردن ونحوه ی اجرای آگاهانه ودل آگاه، مسیری عمیق وروشن رابرای نگارگران به وجود می آورد که آثار باقی مانده ازدوره های مختلف تاریخی، گواه محکمی مبنی بر وجود این واقعیت است.

عالم منحصر به فرد آثار نگارگری ایران در طول روند تکاملی خود همیشه توانسته است، جلوه گاه خلاقیت هنرمندان بزرگی باشد که هرکدام به توبه ی خود تلاشی خالصانه ومبتکرانه رابرای به بارنشستن فضای ناب نقاشی ایران دنبال کرده اند.

دراین شیوه، نقاش، نگاهی فراترازدنیای واقعی رامد نظرقرارمی دهد، به گونه ای که صورت ومعنا راهمزمان به عرصه ی ظهورمی کشاند. معنایی که اشاره به ذات وجوهره ی وجود دارد وتنها به موجودیت اشیاء وطبیعت وانسان اکتفا نمی کند، بلکه مجموعه واقعیت بیرونی وعالم موجود رادرفضایی معناگرا وتفسیری مبتنی برعالم کشف وشهود استوار می کند.

ورود به چنین راهی برای رسیدن به بیانی آگاهانه ازمجموعه ی احساسات، عواطف وبرداشت های ذهنی وعقلی درگستره ی عالم خیال وصورت وسیرت جهان هستی به گونه ای که قابلیت انتقال درفضای تصویری ونقاشی رامهیا سازد، مستلزم آشنایی وشناخت ارزش های والای انسانی است. ارزش هایی که بتواند روح حقیقت جوی انسان را به سمت نهایت کمال وآرامش درونی ومقام دل آگاهی برساند درواقع عرصه ی نقاشی درچنین روندی، میدانی وسیع را به وجود می آورد که درعین محدودیت مادی همچون آینه ای سعی درانعکاس نور حقیقی عالم به سمت انسا ن حقیقت جو دارد.

جایگاه طراحی درشیوه ی نگارگری در یک نگاه تخصصی ازارزشی والاوپراهمیت برخورداراست، زیرا دراین گونه تصاویر، طراحی، نقش پایه واساس تصویر را برعهده دارد و دربسیاری ازآثار، در حدومرز رنگ ها در فضای نقاشی، مستلزم رعایت حدود طراحی می باشد.

نگارگری ایرانی با توجه به اهمیت طراحی درکارشان با نگاهی ویژه، این بحث مهم را دنبال کرده اند، به گونه ای که تعداد زیادی ازآثار به یادگارمانده، صرفا به صورت طراحی است وشیوه ی اجرایی«قلم گیری» که یکی ازتکنیک های مهم نگارگری محسوب می شود، عرصه مناسبی برای ارائه ی طراحی می باشد. 

ارزش ها وفضا ها ی خاص نگارگری که به خوبی جلوه ی زیبای قلم گیری را به ظهور کشانده، درآثار هنرمندان بزرگ مکتب اصفهان، دلیل روشن وقابل قبولی است، تا علاقه مندان بتوانند با شناخت عمیق تر،ارزش های تصویر ی طراحی را درنقاشی ایرانی به وضوح ببینند.

قلم گیری به عنوان یکی ازفضاهای اجرایی درمجموعه نگارگری، همیشه ارزش خاص خود راداشته ونگارگران با توجه به تنوع آثاری که به عالم نقاشی ارائه کرده اند، نشان داده اند آثار قلم گیری، خصوصیات وتوانمندی های متفاوت ومتنوعی دارند که ازنظر تحلیلی قابل بررسی است.

مواردی که در اجرای قلم گیری، باید به آنها توجه کرد عبارتند از:

·         چگونگی کاغذ یا مقوا

·         چگونگی مرکب

·         چگونگی قلم مو

·         زاویه قلم مو

·         زاویه دست

·         زاویه میز یا سطح کار

·         غلظت مرکب

·         نحوه ی مرکب برداری

وبسیاری موارد دیگر، که درعمل، تمامی عوامل اصلی وفرعی در انجام قلم گیری مناسب، بستگی به توان وتجربه ی نگارگر دارد.

طراحی به شیوه ی قلم گیری که از عامل«خط» درحیطه ی عوامل تصویری بهره مند می شود، قضاهای بسیارمتفاوتی ناشی ازفضای فکری نگارگران مختلف راایجاد می کند واین قابلیت به لحاظ نقد وتحلیل این گونه آثار، نکته قابل توجه است.

چگونگی شکل گیری فضاهای متنوع با توجه به تکنیک قلم گیری، شامل روش های متفاوتی است که نگارگران دراستفاده ازخطوط به کارمی گیرند. این تنوع، ما رادربرابرفضاهایی قرارمی دهد ازجمله :

·         فضای آرام

·         فضای پرتحرک

·         فضای نرم وسیال

·         فضای متداخل

·         فضای درونی

·         فضای هندسی

·         فضای ثابت وایستا

·         فضای باز

·         فضای هیجانی وسرعتی

انتختب نوع خط که ازتغییر ضخامت های مشخص وشناخته شده ای ایجاد وترسیم می شود، چنان پر انرژی وپرمعنا جلومی کند که صرفا درگستره ی سفید کاغذ، تمام بارعمق گرایانه ی نگارگررا به عرصه ی تصویرمی کشاند ودر تمامی وسعت کاغذ همچون حرکتی «ازلی، ابدی»سعی دریافتن موقعیتی ازعالم وجود می کند، تا بتواند وظیفه ی معنایی خود را به کمال جلوه گر کند. حرکتی که می تواند احتمال بودن اشیاء وعالم موجود را درگستره هستی، تعبیر وتفسیر کند.

(مجید صادق زاده)